Trong mọi thiết kế về Trung tâm tài chính quốc tế, câu chuyện thường xoay quanh thể chế, cơ chế và mô hình vận hành. Tuy nhiên, khi đi vào chiều sâu của tư pháp tài chính, một yếu tố mang tính quyết định nhưng lại ít được thảo luận thẳng thắn chính là con người – cụ thể là thẩm phán của Tòa án chuyên biệt. Không có một đội ngũ thẩm phán đạt chuẩn, mọi thiết kế thể chế dù tinh vi đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả trong thực tế.
Đối với nhà đầu tư quốc tế, niềm tin vào Tòa án chuyên biệt không bắt đầu từ tên gọi hay thẩm quyền được quy định trong luật, mà bắt đầu từ câu hỏi rất cụ thể: ai là người cầm cân nảy mực, và họ có đủ năng lực để hiểu, đánh giá và phán quyết các tranh chấp tài chính phức tạp hay không. Chính vì vậy, tiêu chuẩn của thẩm phán trong IFC không chỉ là vấn đề nhân sự tư pháp, mà là vấn đề cốt lõi của niềm tin pháp lý.
Tòa án chuyên biệt và yêu cầu vượt khỏi chuẩn mực xét xử truyền thống
Xét xử trong môi trường IFC khác căn bản với xét xử các tranh chấp dân sự hay thương mại thông thường. Các vụ việc tài chính quốc tế thường liên quan đến hợp đồng đa tầng, cấu trúc pháp lý phức hợp, các công cụ tài chính chuyên sâu và bối cảnh giao dịch xuyên biên giới. Trong những tranh chấp như vậy, việc chỉ nắm vững quy định pháp luật quốc gia là chưa đủ.
Thẩm phán của Tòa án chuyên biệt phải đối diện với những vấn đề mà ranh giới giữa pháp lý và tài chính trở nên mờ nhạt. Một quyết định đúng về mặt câu chữ của luật nhưng sai về logic thị trường có thể gây ra hệ quả nghiêm trọng, không chỉ cho các bên tranh chấp mà còn cho niềm tin của toàn bộ thị trường tài chính.
Do đó, tiêu chuẩn thẩm phán trong IFC không thể dừng ở việc “áp dụng đúng luật”, mà phải hướng tới khả năng hiểu và diễn giải luật trong bối cảnh vận hành thực tế của thị trường tài chính quốc tế.
Năng lực chuyên môn: nền móng đầu tiên của niềm tin
Năng lực chuyên môn của thẩm phán Tòa án chuyên biệt không chỉ được đo bằng số năm công tác hay kinh nghiệm xét xử, mà được phản ánh qua khả năng tiếp cận các vấn đề tài chính phức tạp một cách tự tin và chính xác. Thẩm phán cần hiểu cấu trúc của các giao dịch tài chính, logic vận hành của thị trường vốn, cũng như những chuẩn mực phổ biến trong tài chính quốc tế.
Trong bối cảnh Việt Nam, đây là thách thức không nhỏ. Hệ thống đào tạo và bổ nhiệm thẩm phán truyền thống chủ yếu tập trung vào kỹ năng tố tụng và áp dụng pháp luật, trong khi kiến thức tài chính quốc tế chưa phải là nội dung trọng tâm. Điều này dẫn đến khoảng cách nhất định giữa yêu cầu của IFC và năng lực hiện hữu của đội ngũ xét xử.
Khoảng cách này, nếu không được thu hẹp, sẽ trực tiếp ảnh hưởng đến mức độ tin cậy của Tòa án chuyên biệt trong mắt nhà đầu tư quốc tế.
Tư duy xét xử và khả năng tiếp cận thông lệ quốc tế
Một tiêu chuẩn quan trọng khác của thẩm phán trong IFC là tư duy xét xử mở, sẵn sàng tiếp cận và vận dụng thông lệ quốc tế trong khuôn khổ pháp luật cho phép. Trong nhiều tranh chấp tài chính, thông lệ thị trường đóng vai trò quan trọng không kém quy định pháp luật, đặc biệt khi luật thành văn chưa theo kịp thực tiễn.
Thẩm phán Tòa án chuyên biệt cần có khả năng phân biệt giữa việc bảo vệ trật tự pháp lý quốc gia và việc tôn trọng các chuẩn mực quốc tế đã được các bên thừa nhận trong giao dịch. Đây là sự cân bằng tinh tế, đòi hỏi bản lĩnh nghề nghiệp và tầm nhìn rộng, thay vì cách tiếp cận máy móc hoặc thuần túy hình thức.
Chính tư duy xét xử này là yếu tố giúp Tòa án chuyên biệt trở thành nơi tạo lập chuẩn mực, thay vì chỉ là nơi giải quyết từng vụ việc đơn lẻ.
Ngoại ngữ và khả năng làm việc trong môi trường đa quốc gia
Trong IFC, ngôn ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp, mà là một phần của năng lực xét xử. Tranh chấp tài chính quốc tế thường gắn với hợp đồng, tài liệu và lập luận bằng ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Anh. Việc phụ thuộc hoàn toàn vào phiên dịch có thể làm giảm tốc độ, độ chính xác và chiều sâu trong quá trình xét xử.
Thẩm phán Tòa án chuyên biệt cần đủ năng lực làm việc trực tiếp với hồ sơ, lập luận và tài liệu quốc tế, từ đó chủ động trong việc đánh giá chứng cứ và lập luận của các bên. Đây không phải là yêu cầu mang tính hình thức, mà là điều kiện cần để bảo đảm chất lượng phán quyết và tạo dựng hình ảnh một nền tư pháp chuyên nghiệp trong mắt nhà đầu tư.
Đạo đức tư pháp và cảm nhận về công bằng
Trong môi trường tài chính quốc tế, nơi giá trị tranh chấp có thể lên tới hàng trăm triệu hoặc hàng tỷ đô la, đạo đức tư pháp của thẩm phán trở thành yếu tố đặc biệt nhạy cảm. Nhà đầu tư không chỉ quan tâm đến năng lực chuyên môn, mà còn quan tâm đến cảm nhận về sự độc lập, khách quan và liêm chính của người xét xử.
Tiêu chuẩn đạo đức của thẩm phán Tòa án chuyên biệt vì thế cần được đặt ở mức cao hơn thông thường, đi kèm với các cơ chế bảo đảm minh bạch trong phân công xét xử, công khai phán quyết và trách nhiệm giải trình. Chỉ khi niềm tin vào đạo đức tư pháp được củng cố, Tòa án chuyên biệt mới có thể thực sự trở thành điểm tựa pháp lý cho IFC.
Sự ổn định và tính kế thừa trong đội ngũ xét xử
Niềm tin pháp lý không thể được xây dựng trong ngày một ngày hai. Đối với IFC, việc duy trì một đội ngũ thẩm phán ổn định, có tính kế thừa và phát triển liên tục là yếu tố quan trọng để hình thành chuẩn mực xét xử nhất quán.
Nếu thẩm phán thay đổi liên tục, hoặc tiêu chuẩn xét xử thiếu ổn định, nhà đầu tư sẽ khó dự liệu rủi ro pháp lý, ngay cả khi từng phán quyết riêng lẻ là hợp lý. Do đó, tiêu chuẩn của thẩm phán Tòa án chuyên biệt cần gắn với một chiến lược nhân sự dài hạn, thay vì các giải pháp tình thế.
Thẩm phán IFC như “đại sứ pháp quyền”
Trong một góc nhìn rộng hơn, thẩm phán của Tòa án chuyên biệt không chỉ thực hiện chức năng xét xử, mà còn đóng vai trò như đại sứ của pháp quyền trong môi trường tài chính quốc tế. Thông qua cách họ lập luận, diễn giải và ra phán quyết, hình ảnh của hệ thống tư pháp quốc gia được truyền tải tới cộng đồng nhà đầu tư toàn cầu.
Mỗi phán quyết của Tòa án chuyên biệt vì thế không chỉ giải quyết tranh chấp cụ thể, mà còn gửi đi một thông điệp về mức độ trưởng thành, minh bạch và đáng tin cậy của thể chế pháp lý Việt Nam.
Việt Nam cần chuẩn bị gì cho đội ngũ thẩm phán IFC?
Câu hỏi này không thể được trả lời bằng một giải pháp đơn lẻ. Việc xây dựng tiêu chuẩn thẩm phán Tòa án chuyên biệt đòi hỏi sự kết hợp giữa cải cách thể chế, đổi mới đào tạo tư pháp và thay đổi tư duy về vai trò của thẩm phán trong nền kinh tế thị trường hiện đại.
IFC, trong nghĩa đó, không chỉ là một dự án kinh tế, mà là cơ hội để Việt Nam tái định nghĩa tiêu chuẩn nghề nghiệp của thẩm phán trong những lĩnh vực đòi hỏi trình độ cao nhất của tư pháp.
Tiêu chuẩn của thẩm phán Tòa án chuyên biệt trong Trung tâm tài chính quốc tế là thước đo trực tiếp chất lượng và mức độ tin cậy của nền tư pháp tài chính. Không có đội ngũ thẩm phán đạt chuẩn, mọi thiết kế thể chế khác đều khó phát huy tác dụng trong thực tiễn.
Đối với Việt Nam, việc xây dựng IFC là cơ hội hiếm có để nâng cấp tiêu chuẩn tư pháp, không chỉ nhằm phục vụ một trung tâm tài chính, mà còn để củng cố niềm tin pháp lý trong toàn bộ hệ thống. Khi thẩm phán của Tòa án chuyên biệt đủ năng lực, bản lĩnh và liêm chính, IFC mới có thể trở thành không gian pháp lý mà nhà đầu tư quốc tế sẵn sàng đặt niềm tin lâu dài.
Xem thêm:
- Thủ tục khởi kiện vụ tranh chấp tại Tòa án nhân dân sơ thẩm chuyên biệt về Sở hữu trí tuệ (IP Court) tại Việt Nam từ 2025
- Thành lập trung tâm năng khiếu: Các quy định pháp lý và bước chuẩn bị cần thiết
- Tòa án chuyên trách về Sở hữu trí tuệ tại Việt Nam: Chức năng, nhiệm vụ và hướng đi pháp lý mới từ 2025
