Trong mọi trung tâm tài chính quốc tế, yếu tố quyết định không nằm ở các tòa nhà hiện đại, ưu đãi thuế hay hạ tầng kỹ thuật số, mà nằm ở một câu hỏi tưởng như trừu tượng nhưng có ý nghĩa sống còn: khi tranh chấp phát sinh, ai giải quyết, theo luật nào, và mức độ bảo vệ quyền lợi của các bên đến đâu.
Đối với Việt Nam, khi mục tiêu xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế ngày càng được đặt ra rõ ràng hơn trong chiến lược phát triển, vấn đề luật áp dụng và cơ chế giải quyết tranh chấp không còn là câu chuyện mang tính học thuật. Đây là thước đo trực tiếp mức độ sẵn sàng hội nhập của hệ thống pháp luật, đồng thời là yếu tố then chốt quyết định niềm tin của các định chế tài chính, nhà đầu tư và doanh nghiệp toàn cầu.
Trung tâm tài chính quốc tế và “ngôn ngữ chung” của pháp luật
Tài chính quốc tế vận hành dựa trên một ngôn ngữ chung, trong đó pháp luật đóng vai trò như hệ quy chiếu. Các giao dịch tài chính xuyên biên giới, từ ngân hàng đầu tư, chứng khoán phái sinh cho tới bảo hiểm hay quản lý tài sản, đều được xây dựng trên nền tảng dự liệu rủi ro pháp lý. Nhà đầu tư có thể chấp nhận biến động thị trường, nhưng rất khó chấp nhận sự bất định về luật áp dụng và cơ chế tài phán.
Chính vì vậy, trong các trung tâm tài chính quốc tế thành công, vấn đề luật áp dụng không bị bó buộc cứng nhắc trong phạm vi luật quốc gia. Thay vào đó, pháp luật được thiết kế theo hướng mở và linh hoạt, cho phép các bên lựa chọn hệ thống luật quen thuộc, có tính dự báo cao, đồng thời gắn với các cơ chế giải quyết tranh chấp được cộng đồng tài chính quốc tế thừa nhận.
Đặt trong bối cảnh đó, câu hỏi “Việt Nam đang ở đâu” không nhằm so sánh hay áp đặt một mô hình sẵn có, mà để nhận diện rõ khoảng cách giữa khung pháp luật hiện hành và yêu cầu thực tiễn của một trung tâm tài chính quốc tế.
Luật áp dụng: điểm nghẽn từ tư duy pháp luật truyền thống
Hệ thống pháp luật Việt Nam, về bản chất, được xây dựng trên nền tảng luật thành văn, với phạm vi điều chỉnh chủ yếu hướng đến các quan hệ kinh tế – xã hội trong nước. Trong lĩnh vực đầu tư và thương mại quốc tế, pháp luật Việt Nam đã có những bước mở nhất định khi cho phép lựa chọn luật áp dụng trong hợp đồng có yếu tố nước ngoài. Tuy nhiên, sự mở này vẫn mang tính giới hạn và thận trọng.
Trong nhiều trường hợp, dù hợp đồng có yếu tố quốc tế, việc áp dụng luật nước ngoài vẫn vấp phải các rào cản về phạm vi cho phép, cách hiểu và thực tiễn áp dụng. Điều này tạo ra một nghịch lý: về mặt lý thuyết, quyền lựa chọn luật tồn tại, nhưng trên thực tế, mức độ an tâm của các bên khi vận hành dưới khung pháp luật đó lại không cao.
Đối với một Trung tâm tài chính quốc tế, sự thiếu linh hoạt trong vấn đề luật áp dụng sẽ ngay lập tức làm giảm sức hút. Các giao dịch tài chính phức tạp, có giá trị lớn, thường gắn với những hệ thống luật đã được kiểm chứng qua hàng trăm năm thực tiễn tài chính. Nếu không tạo ra một không gian pháp lý đủ “quen thuộc” với nhà đầu tư quốc tế, Trung tâm tài chính rất khó trở thành nơi họ lựa chọn để đặt trụ sở hay thực hiện giao dịch.
Giải quyết tranh chấp: bài kiểm tra thực chất của niềm tin
Nếu luật áp dụng là nền móng, thì cơ chế giải quyết tranh chấp chính là phép thử cuối cùng của niềm tin pháp lý. Trong môi trường tài chính quốc tế, tranh chấp không phải là điều bất thường. Điều quan trọng là tranh chấp được xử lý như thế nào, trong bao lâu và với mức độ chuyên môn ra sao.
Hệ thống tòa án truyền thống, dù đóng vai trò trung tâm trong trật tự pháp lý quốc gia, lại không phải lúc nào cũng là lựa chọn tối ưu cho các tranh chấp tài chính phức tạp. Thời gian tố tụng kéo dài, thủ tục hình thức và khoảng cách về chuyên môn tài chính quốc tế có thể khiến nhà đầu tư e ngại, ngay cả khi kết quả xét xử về mặt pháp lý là hợp lý.
Chính vì vậy, nhiều trung tâm tài chính quốc tế đã phát triển song song các cơ chế giải quyết tranh chấp mang tính chuyên biệt, trong đó trọng tài thương mại quốc tế giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Trọng tài cho phép các bên lựa chọn người giải quyết tranh chấp có chuyên môn sâu, thủ tục linh hoạt hơn và khả năng công nhận, thi hành phán quyết trên phạm vi quốc tế.
Việt Nam và vị trí hiện tại trong bản đồ giải quyết tranh chấp tài chính
Việt Nam không phải là “vùng trắng” trong lĩnh vực trọng tài thương mại. Khung pháp luật về trọng tài đã được hình thành và từng bước hoàn thiện, tạo cơ sở pháp lý cho việc giải quyết tranh chấp ngoài tòa án. Tuy nhiên, khi đặt trong bối cảnh một Trung tâm tài chính quốc tế, những giới hạn bắt đầu bộc lộ rõ.
Thực tiễn cho thấy, số lượng tranh chấp tài chính quốc tế phức tạp được giải quyết tại Việt Nam vẫn còn khiêm tốn. Một phần nguyên nhân đến từ thói quen lựa chọn trọng tài nước ngoài của các bên, phần khác xuất phát từ tâm lý dè dặt trước khả năng xử lý các vấn đề tài chính mang tính chuyên sâu và kỹ thuật cao.
Điều này đặt ra một thách thức không nhỏ: nếu Trung tâm tài chính quốc tế được xây dựng tại Việt Nam, nhưng tranh chấp lại “chảy” ra nước ngoài, thì vai trò trung tâm của Việt Nam trong chuỗi giá trị tài chính toàn cầu sẽ bị suy giảm.
Mối liên hệ giữa luật áp dụng và cơ chế tài phán
Luật áp dụng và cơ chế giải quyết tranh chấp không tồn tại độc lập, mà gắn bó chặt chẽ với nhau. Một hệ thống cho phép lựa chọn luật nước ngoài nhưng lại không có cơ chế tài phán đủ năng lực để áp dụng và diễn giải luật đó một cách nhất quán sẽ khó tạo ra sự tin cậy.
Trong bối cảnh Trung tâm tài chính quốc tế, vấn đề không chỉ nằm ở việc “cho phép hay không cho phép”, mà nằm ở khả năng vận hành thực chất. Nhà đầu tư quan tâm đến việc khi tranh chấp phát sinh, luật được áp dụng có được hiểu đúng tinh thần, phán quyết có dự liệu được hay không, và việc thi hành có gặp trở ngại nào về mặt pháp lý.
Trung tâm tài chính quốc tế và yêu cầu đổi mới tư duy pháp lý
Việc xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế buộc Việt Nam phải đối diện với một câu hỏi lớn hơn: pháp luật sẽ tiếp tục đóng vai trò là công cụ kiểm soát, hay trở thành nền tảng tạo lập niềm tin và thúc đẩy giao dịch. Trong lĩnh vực tài chính quốc tế, pháp luật không thể chỉ dừng ở mức “an toàn”, mà còn phải đủ linh hoạt để thích ứng với các chuẩn mực toàn cầu.
Điều này đòi hỏi sự thay đổi tư duy từ gốc, không chỉ ở việc sửa đổi quy định cụ thể, mà ở cách tiếp cận tổng thể đối với luật áp dụng và cơ chế giải quyết tranh chấp. Trung tâm tài chính quốc tế, trong ý nghĩa đó, trở thành một không gian thử nghiệm cho những cải cách pháp lý có kiểm soát, nơi Việt Nam có thể từng bước tiệm cận với thông lệ quốc tế mà không làm tổn hại đến trật tự pháp lý chung.
Việt Nam cần gì để tiến gần hơn chuẩn mực quốc tế?
Câu trả lời không nằm ở việc sao chép mô hình của bất kỳ quốc gia nào, mà ở khả năng thiết kế một khuôn khổ pháp lý phù hợp với điều kiện trong nước nhưng đủ sức tạo dựng niềm tin quốc tế. Luật áp dụng cần được tiếp cận theo hướng cởi mở hơn, trong khi cơ chế giải quyết tranh chấp cần được đầu tư về chiều sâu chuyên môn và tính quốc tế hóa.
Quan trọng hơn, mọi cải cách đều cần được đặt trong một tầm nhìn dài hạn, coi Trung tâm tài chính quốc tế không chỉ là dự án kinh tế, mà là động lực thúc đẩy nâng cấp toàn diện hệ thống pháp luật và tư duy tài phán của Việt Nam.
Luật áp dụng và cơ chế giải quyết tranh chấp là “xương sống” của bất kỳ Trung tâm tài chính quốc tế nào. Đối với Việt Nam, đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để nhìn lại những giới hạn của khung pháp luật hiện hành và xác định hướng đi phù hợp trong tiến trình hội nhập sâu rộng.
Câu hỏi “Việt Nam đang ở đâu” vì thế không chỉ mang ý nghĩa đánh giá, mà còn là lời nhắc nhở rằng: không thể xây dựng một trung tâm tài chính quốc tế thực thụ nếu thiếu một nền tảng pháp lý đủ linh hoạt, đủ tin cậy và đủ sức cạnh tranh trên bình diện toàn cầu.
Xem thêm:
- Phát huy nội lực của luật sư trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại
- Quy trình giải quyết vụ án hình sự theo Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015
- THAY ĐỔI THẨM QUYỀN GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI, TỐ CÁO TỪ NGÀY 01/07/2025
