Doanh nghiệp cần làm gì để tránh rủi ro hình sự hóa hoạt động kinh doanh là câu hỏi ngày càng được nhiều doanh nhân và người quản lý quan tâm khi pháp luật tăng cường hậu kiểm và truy cứu trách nhiệm cá nhân. Trong bối cảnh ranh giới giữa vi phạm hành chính và trách nhiệm hình sự ngày càng thu hẹp, những sai sót quản trị tưởng chừng nhỏ trong hợp đồng, tài chính hay quy trình ra quyết định cũng có thể đẩy doanh nghiệp vào vòng xoáy tố tụng nếu không được kiểm soát kịp thời.
Khi ranh giới giữa quản trị kinh doanh và trách nhiệm hình sự ngày càng mong manh
Trong bối cảnh nền kinh tế bước vào giai đoạn tái cấu trúc mạnh mẽ, cùng với việc siết chặt kỷ cương pháp luật và tăng cường trách nhiệm cá nhân trong quản lý, một thực tế ngày càng rõ nét là: nguy cơ hình sự hóa hoạt động kinh doanh không còn là điều xa vời.
Không ít doanh nhân, người quản lý doanh nghiệp từng tin rằng rủi ro hình sự chỉ xuất hiện khi có hành vi gian lận, chiếm đoạt hay trục lợi rõ ràng. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy nhiều vụ án kinh tế lớn bắt nguồn từ những sai sót tưởng chừng rất “đời thường”: một hợp đồng ký thiếu căn cứ pháp lý, một quyết định vượt thẩm quyền, một khoản chi không đủ chứng từ, hoặc đơn giản là sự chủ quan trong quản trị.
Điều đáng nói là, trong bối cảnh hiện nay, ranh giới giữa rủi ro kinh doanh và trách nhiệm hình sự đang ngày càng thu hẹp, buộc doanh nghiệp phải thay đổi cách tiếp cận pháp lý nếu không muốn rơi vào vòng xoáy tố tụng.
Khi pháp luật không còn chỉ “xử lý hậu quả”
Sự thay đổi trong tư duy quản lý và thực thi pháp luật
Một trong những thay đổi lớn nhất của môi trường pháp lý những năm gần đây là sự chuyển dịch từ mô hình quản lý “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, đi kèm với việc truy cứu trách nhiệm cá nhân một cách rõ ràng hơn.
Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được trao quyền tự chủ cao hơn trong hoạt động sản xuất – kinh doanh, nhưng cũng phải chịu trách nhiệm lớn hơn đối với mọi quyết định của mình. Nếu trước đây nhiều sai phạm có thể được xử lý bằng biện pháp hành chính, thì nay, khi gây hậu quả nghiêm trọng hoặc có dấu hiệu cố ý, cơ quan chức năng sẵn sàng xem xét dưới góc độ hình sự.
Chính sự thay đổi này khiến không ít doanh nghiệp lúng túng. Bởi họ vẫn vận hành theo tư duy cũ, trong khi khung pháp lý đã bước sang một giai đoạn hoàn toàn khác.
Vì sao doanh nghiệp dễ rơi vào “vùng xám” pháp lý?
Ranh giới giữa sai phạm hành chính và tội phạm hình sự không còn rõ ràng
Về mặt lý thuyết, pháp luật luôn phân định rõ đâu là vi phạm hành chính, đâu là tội phạm hình sự. Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng, ranh giới này không phải lúc nào cũng rạch ròi.
Nhiều hành vi trong lĩnh vực kinh doanh – như vi phạm quy định về thuế, kế toán, đầu tư, đấu thầu, quản lý vốn – ban đầu chỉ bị xử phạt hành chính. Nhưng nếu cơ quan chức năng xác định có yếu tố cố ý, trục lợi, hoặc gây thiệt hại lớn cho Nhà nước, cho đối tác hay cho xã hội, thì hành vi đó hoàn toàn có thể bị chuyển hóa thành trách nhiệm hình sự.
Điều đáng lưu ý là yếu tố “cố ý” trong nhiều trường hợp không được hiểu theo nghĩa chủ quan thông thường, mà được suy đoán từ hành vi, quy trình ra quyết định và mức độ tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp.
Từ sai sót quản trị đến trách nhiệm hình sự – khoảng cách rất ngắn
Thực tế cho thấy, nhiều vụ án kinh tế không bắt nguồn từ ý định phạm tội, mà từ những lỗ hổng trong quản trị doanh nghiệp. Việc không xây dựng quy trình kiểm soát nội bộ, không phân định rõ trách nhiệm, không rà soát pháp lý trước khi ký kết hợp đồng… đã vô tình đẩy người quản lý vào thế rủi ro.
Khi xảy ra hậu quả, cơ quan tiến hành tố tụng không chỉ xem xét kết quả, mà còn truy ngược lại toàn bộ quá trình ra quyết định. Nếu phát hiện dấu hiệu thiếu trách nhiệm, buông lỏng quản lý hoặc làm trái quy định, trách nhiệm hình sự có thể được đặt ra, ngay cả khi người thực hiện không có mục đích vụ lợi.
Hình sự hóa hoạt động kinh doanh: nhìn từ thực tiễn xét xử
Những vụ án không bắt đầu từ “tội phạm”
Qua thực tiễn tư vấn và tham gia bào chữa, có thể thấy rất nhiều vụ án kinh tế lớn bắt đầu từ những tranh chấp dân sự hoặc sai phạm hành chính. Chỉ đến khi các bên không kiểm soát được hậu quả, hoặc khi cơ quan chức năng vào cuộc thanh tra, kiểm tra, vụ việc mới bị đẩy sang hướng hình sự.
Một đặc điểm chung là doanh nghiệp thường không chuẩn bị tâm thế pháp lý từ đầu. Khi bị triệu tập làm việc, nhiều người chủ quan cung cấp thông tin, tài liệu mà không đánh giá hết hệ quả pháp lý. Đến khi bị khởi tố, mọi “dư địa xử lý mềm” gần như không còn.
Tư duy “không có động cơ xấu thì không sao” – một ngộ nhận phổ biến
Một sai lầm khá phổ biến là cho rằng chỉ khi có động cơ chiếm đoạt hoặc tư lợi thì mới bị xử lý hình sự. Trên thực tế, pháp luật hình sự Việt Nam còn xử lý cả những hành vi thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng, hoặc cố ý làm trái quy định dù không thu lợi cá nhân.
Chính sự chủ quan này khiến nhiều người rơi vào tình trạng “bị hình sự hóa mà không hiểu vì sao”.
Doanh nghiệp cần làm gì để tránh rủi ro hình sự?
Thay đổi tư duy quản trị pháp lý
Điều quan trọng đầu tiên là doanh nghiệp cần nhìn nhận pháp luật như một phần của hệ thống quản trị, chứ không phải là yếu tố chỉ xuất hiện khi có tranh chấp.
Mọi quyết định liên quan đến tài chính, đầu tư, hợp đồng, nhân sự cấp cao hay giao dịch lớn đều cần được đánh giá dưới góc độ pháp lý, đặc biệt là rủi ro hình sự tiềm ẩn.
Doanh nghiệp càng lớn, mức độ rủi ro càng cao, thì vai trò của kiểm soát pháp lý càng trở nên quan trọng.
Chủ động xây dựng “hàng rào pháp lý” từ sớm
Việc có luật sư tư vấn thường xuyên giúp doanh nghiệp:
– Nhận diện sớm các rủi ro pháp lý
– Rà soát hợp đồng và quy trình nội bộ
– Đánh giá tính hợp pháp của các quyết định quản lý
– Chuẩn bị phương án xử lý khi có thanh tra, kiểm tra
Quan trọng hơn, luật sư giúp doanh nghiệp phân biệt rõ đâu là rủi ro kinh doanh có thể chấp nhận, đâu là ranh giới không được phép vượt qua.
Cẩn trọng trong từng quyết định, chữ ký và hồ sơ
Trong nhiều vụ án kinh tế, yếu tố quyết định trách nhiệm hình sự không nằm ở hành vi lớn, mà ở những chi tiết rất nhỏ: một chữ ký không đúng thẩm quyền, một báo cáo không được kiểm chứng, một khoản chi không đủ căn cứ pháp lý.
Vì vậy, việc xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật trong doanh nghiệp là yếu tố then chốt để phòng ngừa rủi ro hình sự từ gốc.
Trong bối cảnh pháp luật ngày càng chặt chẽ và yêu cầu minh bạch ngày càng cao, rủi ro hình sự đã trở thành một phần không thể tách rời của môi trường kinh doanh.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa doanh nghiệp phải lo sợ hay co cụm. Ngược lại, hiểu đúng pháp luật, quản trị tốt rủi ro và có sự đồng hành của luật sư từ sớm chính là cách hiệu quả nhất để phát triển bền vững.
Bởi trong rất nhiều trường hợp, ranh giới giữa một sai sót hành chính và một vụ án hình sự chỉ cách nhau một quyết định thiếu cân nhắc.
Xem thêm:
